Bilseniz de Bilmeseniz de Ahlaki Değerleriniz Hristiyanlık Kökenlidir
Kültürümüzün Ahlaki Temeli
Dr. Paul A. Offit, 2015 yılında yayımlanan ‘Bad Faith: When Religious Belief Undermines Modern Medicine (Kötü Niyet: Dini İnanç Modern Tıbbı Sekteye Uğrattığında)’ adlı kitabını yazmaya başlarken, "Richard Dawkins, Christopher Hitchens ve Sam Harris gibi militan ateistler tarafından dile getirilen temaları —yani dinin mantıksız ve potansiyel olarak zararlı olduğu fikrini— işleyeceğini" varsayıyordu. Offit, Pennsylvania Üniversitesi'nde pediatri profesörüydü. Ebeveynlerin dini nedenlerle çocuklarının ihtiyaç duyduğu yardımı reddettiklerine ve bunun sonucunda hayatların kaybedildiğine bizzat tanık olmuştu. Ancak Kutsal Kitap'ı okuyup tarih araştırması yaptıktan sonra, Offit beklentilerinin altüst olduğunu gördü. Offit bu durumu şöyle değerlendiriyor: "Tanrı'nın varlığına ya da İsa Mesih'in Tanrı'nın Oğlu olduğuna inanıp inanmamanızdan bağımsız olarak, Nasıralı İsa olarak tasvir edilen o insandan etkilenmemek mümkün değildir."
Günümüzde bebekleri ve çocukları tam birer insan olarak görüyoruz. Ancak Offit'in keşfettiği üzere, Greko-Romen İmparatorluğu'nda durum böyle değildi. Çocuklar insan olarak kabul edilmiyor; kölelerden farksız birer mülk olarak görülüyorlardı. Bu nedenle ebeveynler onlara dilediklerini yapabiliyorlardı. Çocuklar taşlanıyor, dövülüyor, gübre yığınlarına atılıyor, açlıktan ölüme terk ediliyor, yatak karşılığında takas ediliyor ve cinsel istismara uğruyordu.
Hristiyanlığın tarihsel etkilerini araştırdıktan sonra Offit şu şaşırtıcı görüşe vardı: "İsa Mesih'in öğretilerinin çocukların kaderi üzerindeki [olumlu] etkisini abartmak mümkün değildir." Bunu okurken, "Tamam ama ya Hristiyanlık adına verilen zararlar?" diye düşünebilirsiniz. Bu haklı bir soru ve buna cevap vermeye çalışacağım. Ancak öncelikle şunu vurgulamak istiyorum: Farkında olalım ya da olmayalım, neyin zarar teşkil ettiğine dair fikirlerimiz bile bize Hristiyanlıktan miras kalmıştır.
Tespit
Tarihe ve günümüz dünyasına baktığınızda, size son derece yanlış gelen pek çok şey görürsünüz. Offit bunlardan bazılarına değinmişti: Çocuk istismarı, şiddet, köleleştirme, yoksulların açlığa ve baskıya maruz bırakılması. Tanrı hakkındaki görüşlerimiz ne olursa olsun, muhtemelen evrensel ahlaki gerçekler olarak gördüğümüz bir dizi ilkeyi paylaşıyoruz. Örneğin; cinsiyet, yaş, gelir düzeyi, fiziksel yetenekler veya ırksal köken fark etmeksizin; tüm insanların doğuştan değerli olduğuna inandığınızı tahmin ediyorum. Yoksul insanlara yardım etmemiz gerektiğini; tecavüzün ahlaken iğrenç, bebek öldürmenin yanlış ve soykırımın kötü bir eylem olduğunu düşündüğünüzü varsayıyorum. Kültürümüzdeki insanların çoğu —kendilerini ateist, agnostik, Yahudi, Hristiyan, Müslüman, Hindu, Budist veya herhangi bir inanca mensup olmayan biri olarak tanımlasalar da, fark etmeksizin— bu gerçekleri apaçık doğrular olarak kabul ettiğinden, bu görüşleri temel ahlaki sağduyunun bir parçası olarak görürüz. Ancak tarihe baktığımızda, durumun hiç de öyle olmadığını görürüz.
Bana inanmak zorunda değilsiniz.
Agnostik İngiliz tarihçi Tom Holland, ‘Dominion: How the Christian Revolution Remade the World (Egemenlik: Hristiyan Devrimi Dünyayı Nasıl Yeniden Şekillendirdi)’ adlı eserini kaleme almaya başladığında, evrensel insan değeri ve eşitliğine dair inancın, herhangi bir dine veya felsefeye bağlı olmayan, etiğin "A-B-C'si" olduğunu düşünüyordu. Ancak tıpkı Offit gibi, Holland da fikrini değiştirdi. Yaptığı araştırmalar, evrensel değer ve eşitliğe dair temel inançlarının Batı dünyasına Hristiyanlık tarafından getirildiğini ve normalleştirildiğini ortaya koydu. Holland’ın ifadesiyle bunların kökeni "ne Fransız Devrimi’nde, ne Bağımsızlık Bildirgesi’nde, ne de Aydınlanma Çağı’nda; bilakis Kutsal Kitap’ta" yatıyordu.
Peki, İsa Mesih tıpkı Dünya’nın Güneş’in etrafında döndüğünü keşfeden Kopernik ve Galileo gibi sadece çağının ilerisinde bir figür müydü? İsa Mesih’in evrensel sevgiye, yoksullara, hastalara ve ezilenlere değer vermeye dair öğretisi, olsa olsa ahlaki bir gerçeğin —zaten bir şekilde keşfedilecek olan— erken bir dönemde açığa çıkarılmasından mı ibaretti? Hayır. Holland’ın da fark ettiği üzere, eğer İsa Mesih’i denklemden çıkarırsak, ahlaki inançlarımız için sağlam ve seküler temeller bulamayız. Aksine, bizler "Hristiyanlığın o büyük dalına oturmuş ve onu testereyle kesmekte olan" birine benzeriz.
Peki, bu durum bizim için ne anlama geliyor? Bu şu anlama gelir: Dünyanın dört bir yanından haberler duyup tanık olduğumuz katliamlar, köleleştirmeler ve baskılar karşısında dehşetle nefesimizi tuttuğumuzda, içimize çektiğimiz o hava Hristiyanlığın şekillendirdiği bir havadır. Tecavüz, çocuk istismarı, cinsel amaçlı insan kaçakçılığı ve insanların sefalet bataklığına sürüklenmesi karşısında irkildiğimizde, bunların yanlış olduğunu tespit etmek için Kutsal Kitap’ın sunduğu değerlendirme ölçütlerine başvururuz.
İsa Mesih’in doğumundan önceki dönemde Romalı askerler için insanları katletmek, köleleştirmek ve onlara baskı uygulamak, gündelik işlerinin sıradan bir parçasıydı. Dahası, bu eylemler Greko-Romen tanrıları tarafından da hoş görülüyordu. Bizler, kadınların erkeklerle eşit derecede değerli olduğunu apaçık bir gerçek olarak görürüz; oysa onlar, kadınların açıkça daha değersiz olduğunu düşünüyorlardı. Bizler, hasta ve engelli bireylerin, sağlıklı ve engeli olmayan hemcinsleriyle aynı özsel değere sahip olduğuna inanırız; onlar ise böyle düşünmüyordu. Bizler zenginlerin yoksullara yardım etmesi gerektiğini savunuruz; ancak Holland’ın da belirttiği gibi, Yunan ve Roma tanrıları “yoksulları hiç mi hiç önemsemiyordu.”
Hristiyanların varlığını sürdüren günahkârlığı, Hristiyanlık mesajının doğru olmadığını kanıtlamaz.
Açları, hastaları ve mülksüzleri etik kaygılarımızın tam merkezine yerleştiren şey, (kökleri Eski Ahit’in verimli toprağına sıkı sıkıya bağlı olan) İsa Mesih’in öğretileriydi. Kadınları erkeklerle eşit bir değer düzeyine yükselten şey, İsa Mesih’in onlara verdiği değerdi. Tarihçi Kyle Harper’ın açıkladığı gibi, Romalı erkeklerin köleleştirdikleri kişileri cinsel istismara uğratma imkanını ellerinden alan ve bize kadınlar için cinsel rıza fikrini kazandıran şey, Hristiyan cinsel etiğiydi. Ayrıca Offit’in keşfettiği üzere, çocuklara bakış açımızı bugüne dek değiştiren şey de İsa Mesih’in çocuklara verdiği değerdi.
Peki, bu durum gerçekten de Hristiyanlığa mı özgü?
Tüm dinlerde "altın kural"ın —yani başkalarına, onların size nasıl davranmasını istiyorsanız öyle davranmanız gerektiği ilkesinin— bir versiyonunun bulunduğunu, dolayısıyla Hristiyan etiğinde aslında özel bir yan olmadığını duymuş olabilirsiniz. Ancak sormamız gereken soru şudur: "Bu sistemin kapsamına kimler giriyor?" Pek çok kadim inanç sisteminde, kendilerine nasıl davranılmasını istiyorsak öyle davranmamız gereken "ötekiler"; inançlarımızı, cinsiyetimizi, milliyetimizi veya toplumsal statümüzü paylaşan kişilerdir. Oysa İsa Mesih, gözetmemiz gereken "öteki" kavramını evrenselleştirerek, bize en az benzeyenleri de bu kapsama dahil etmiştir. "Komşunu kendin gibi seveceksin" ilkesinin İbrani Kutsal Yazıları’ndaki ahlaki yasayı özetlediğini teyit ettikten sonra İsa Mesih’e, "Peki, komşum kim?" diye sorulmuştu. O da buna karşılık, soyulup yol kenarında kan kaybına terk edilmiş, ırksal ve dinsel açıdan bir düşman sayılan kişiye gösterilen sevgiye dair bir hikâye anlattı (Luka 10:25–37).
İsa Mesih’in attığı o ahlaki çapa olmasaydı, elimizde sadece "herkesin kendi bildiğini okuması" (ya da "herkesin kendi doğrusu") kalırdı. Tıpkı benim "Bence suşi çok lezzetli" diyebilmem gibi, siz de "Bence tüm insanların doğuştan gelen bir değeri ve saygınlığı var" diyebilirsiniz. Ancak herkesin aynı şekilde düşünmesi gerektiğini söyleyemezsiniz. İki yıl önce, Harvard Halk Sağlığı Okulu’nda, araştırmaları bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemeye odaklanan ateist bir profesörle tanışmıştım. Bana, yaptığı çalışmaların gelişmekte olan ülkelerdeki savunmasız insanların hayatlarını kurtarmaya nasıl yardımcı olduğunu anlatmıştı. Ona, ateizminin evrensel insan değerine olan inancı için bir dayanak oluşturmadığının farkında olup olmadığını nazikçe sordum. O da bunun farkında olduğunu söyledi.
Dindar olmayan biriyseniz şöyle düşünebilirsiniz: "İşte tam da bu yüzden Tanrı'ya inanmıyorum. Benim ateist arkadaşlarım yoksulları ve savunmasızları yürekten önemserken, siz Hristiyanlar sadece laf üretiyor ama hiçbir şey yapmıyorsunuz." Son derece sevgi dolu ateistler ya da Hristiyan olduğunu iddia eden ahlaken berbat insanlar bulmak hiç de zor değil. Peki, Mesih adına işlenen bunca yanlış nedeniyle, Kutsal Kitap'ın ahlaki teşhisi (ironik bir şekilde) Hristiyanlığın yanlış olduğunu mu kanıtlıyor?
Bu yerinde bir soru.
Son iki bin yıla ve günümüzde dünyanın dört bir yanına baktığımızda, İsa Mesih’in takipçisi olduğunu iddia eden pek çok kişinin insanları katlettiğini, onlara zulmettiğini ve kötü muamelede bulunduğunu görürüz. Elbette bu korkunç eylemlerin bazıları, Hristiyan olduklarını yalandan iddia eden kişilerce gerçekleştirilmiştir; nitekim İsa Mesih, her zaman sahte takipçileri olacağı konusunda uyarıda bulunmuştur. Ancak son derece günahkâr nitelikteki diğer eylemler, (anlayabildiğimiz kadarıyla) inançlarında aslında samimi olan kişiler tarafından yapılmıştır. Avustralyalı tarihçi John Dickson, ‘Bullies and Saints: An Honest Look at the Good and Evil of Christian History (Zorbalar ve Azizler: Hristiyanlık Tarihindeki İyi ve Kötüye Dürüst Bir Bakış)’ adlı eserinde, Hristiyan olduğunu iddia edenlerin ahlaki açıdan sergilediği hem yüce hem de utanç verici tutumları —ki bu utanç verici durumlar hiç de azımsanmayacak sayıdadır— belgeler. Eğer Kutsal Kitap Hristiyanların doğuştan iyi olduğunu öğretiyor olsaydı, Hristiyanlar tarafından işlenen kötülükler Hristiyan inancını gerçekten de çürütürdü. Ancak Kutsal Kitap böyle bir şey öğretmez.
Kutsal Kitap, Hristiyanların özünde iyi olduğunu iddia etmez. Aksine, özümüze kadar yozlaşmış olduğumuzu; hatta durumun o denli kötüşündan ötürü tüm günahlarımızın cezasını üstlenmek üzere İsa Mesih’in ölmesi gerektiğini öğretir. Mesih’in gerçek bir takipçisi olmak, kuşkusuz başkalarına duyulan sevginin artmasını ve doğal, günahkâr eğilimlerimizin reddedilmesini beraberinde getirmelidir. Ancak Kutsal Kitap, Mesih’in ölümü sayesinde günahlarımızın tamamen bağışlanacağını vaat ederken, aynı zamanda Hristiyanların ölene dek günahkâr kalmaya devam edeceklerini de öğretir. Hristiyanların varlığını sürdüren günahkârlığı, Hristiyanlık mesajının doğru olmadığını kanıtlamaz; aksine bu durum, İsa Mesih’in ölümünün neden gerekli olduğuna dair bir kanıttır. Eğer yüreğim özünde iyi olsaydı, beni doğru yola sokacak harika bir örneğe ihtiyaç duyabilirdim; ancak tüm günahlarımın cezasını üstlenmesi için Tanrı Oğlu’nun ölmesine gerek duymazdım. Ahlaki bir rehbere ihtiyaç duyabilirdim, ama çarmıha gerilmiş bir Mesih’e ihtiyaç duymazdım. Hiçbir Hristiyan, İsa Mesih’in belirlediği ahlaki standartlara tam anlamıyla uyum sağlayamaz. Yine de, Hristiyanların işlediği günahlarla dolu tarihi eleştirmek için bile o standartlara ihtiyacımız vardır. Peki, Mesih ahlaki bir standart belirledi de ardından, kendisini hiçbir şekilde takip etmeyi başaramayan, sözde takipçilerinden oluşan bir ordu mu bıraktı? Hayır. Hristiyanların sergilediği pek çok ahlaki zaafiyet bizi durup düşündürse de, İsa Mesih adına yapılan iyiliklerin o olağanüstü sicilini de hesaba katmalıyız.
Öneri
Offit'in şaşkınlıkla fark ettiği üzere, İsa Mesih'in yoksullara, hastalara ve ezilmişlere kol kanat germeye yaptığı vurgu, takipçilerini hastaneler kurmaya ve yetimlere sahip çıkmaya teşvik etmiştir. Bu yaklaşım; köleliğin kaldırılmasına yönelik hareketlere, yoksullukla mücadele çalışmalarına ve cinsel istismarı önleyen yasalara öncülük etmiştir. Son iki bin yıl içinde Hristiyanlar, ihtiyaç sahiplerine yönelik fedakârca hizmet konusunda, diğer tüm inanç veya felsefi geleneklerin mensuplarından daha büyük bir rol oynamışlardır. İsa Mesih, ihtiyaç sahipleriyle o denli özdeşleşmiştir ki, takipçilerine; aç, susuz, hasta, mahpus ya da evinden uzakta olan "bu en küçük kardeşlerine" gösterdikleri her türlü ilginin aslında bizzat kendisine gösterilmiş sayılacağını öğretmiştir (Matta 25:31–46). Hristiyanlık konusunda şüpheci bir yaklaşım benimseyen Bart Ehrman'ın ifade ettiği gibi, "toplumun yoksullara, hastalara ve ötekileştirilmişlere hizmet etmesi gerektiği fikri" bütünüyle "Hristiyanlığa özgü bir kaygı"dır; Hristiyanlığın Batı'ya yayılması olmasaydı, "yoksullar için kurumsallaşmış sosyal yardım sistemlerine veya hastalar için örgütlü sağlık hizmetlerine belki de hiç sahip olamayabilirdik."
Pek çok kişi, ihtiyaç sahipleri söz konusu olduğunda Hristiyanların sadece lafta kaldığını düşünür. Ancak ateist psikolog Jonathan Haidt'in de belirttiği gibi, bu hiç de doğru değildir. Kendi gibi ateist olanlar arasındaki bu önyargıya dikkat çeken Haidt şöyle yazar:
Yapılan araştırmalar uzun zamandır göstermektedir ki, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki dindar insanlar seküler bireylere kıyasla daha mutlu, daha sağlıklı ve daha uzun ömürlüdür; ayrıca hayır kurumlarına ve birbirlerine karşı daha cömerttirler. Bu etkilerin çoğu Avrupa'da da belgelenmiştir.
Haidt, dindar olmayan okurlarını bu kanıtlar üzerinde düşünmeye çağırarak şöyle devam eder: "Eğer ahlakın mutluluk ve acıyla ilgili olduğuna inanıyorsanız, dindar insanların gerçekte nasıl yaşadıklarını yakından incelemek ve neleri doğru yaptıklarını sorgulamakla yükümlü olduğunuzu düşünüyorum."
Peki, tüm bu hayırseverlik bağışları kilise bütçelerine mi gidiyor? Hayır. Haidt'in gözlemlerine göre, "Dindar insanlar, seküler hayır kurumlarına ve komşularına, seküler bireylerden daha fazla maddi yardımda bulunmaktadır." “Ayrıca zamanlarını ve kanlarını da daha fazla veriyorlar. Devletin sosyal yardım programlarına oy verdikleri gerekçesiyle seküler liberalleri hayır işlerinden muaf tutsanız bile, seküler liberallerin neden bu kadar az kan bağışında bulunduğunu açıklamak son derece zordur.” Daha az inancın, en çok ihtiyaç sahiplerine karşı daha fazla cömertlik anlamına geldiği fikri verilerle desteklenmemektedir.
Benim gibi Evanjelikler, ikiyüzlülükleri ve ihtiyaç sahiplerine karşı duyarsızlıkları nedeniyle sıklıkla en ağır eleştirilere maruz kalırlar. Bazen bu eleştiriler haklıdır. Ancak kariyerinin büyük bir kısmını insani krizleri haberleştirmeye adamış olan Pulitzer ödüllü gazeteci Nicholas Kristof, “Kibirli ve Boş Konuşanlardan Arınmış Evanjelikler” başlıklı makalesinde, Evanjelik Hristiyanların “gelirlerinin yüzde 10’unu hayır kurumlarına bağışlama eğiliminin orantısız derecede yüksek olduğuna” dikkat çekiyor. Kristof okurlarına şu meydan okumayı yöneltiyor:
İster yurt içinde ister yurt dışında; açlık, sıtma, hapishanelerde cinsel saldırı, obstetrik fistül, insan kaçakçılığı veya soykırıma karşı yürütülen mücadelelerin en ön saflarına gidin; orada karşılaşacağınız en cesur insanlardan bazılarının, inançlarını gerçekten hayatlar ına yansıtan Evanjelik Hristiyanlar (veya pek çok açıdan onlara benzeyen muhafazakâr Katolikler) olduğunu göreceksiniz.
Eğer siz de Kristof gibi, "pek de dindar olmayan" ancak dünya genelindeki en savunmasız insanların içinde bulunduğu zor duruma derinden önem veren biriyseniz, Hristiyanlığa daha yakından bir göz atmak isteyebilirsiniz.
Kullanım Talimatı
"Yeni ateist" yazar Richard Dawkins, 2019 tarihli ‘Outgrowing God: A Beginner’s Guide (Tanrı'yı Aşmak: Yeni Başlayanlar İçin Bir Kılavuz)’ adlı kitabında, Tanrı'ya inanan insanların, inanmayan akranlarına kıyasla ortalamada daha iyi davrandıklarına dair kanıtları gönülsüzce kabul eder. Okurlarına "Elbette siz ve ben Tanrı'ya inanmayacak kadar zekiyiz, ama başkalarının inanmasının iyi bir fikir olacağını düşünüyoruz!" demeyi, aydınlanmamış kitlelere karşı oldukça tepeden bakan bir tutum olarak gördüğünü belirtir. Oysa bu, mevcut verilerden çıkarılabilecek mantıksal sonuçlardan biridir. Eğer siz de Dawkins gibi Tanrı'ya inanmayacak kadar zeki olduğunuzu düşünüyorsanız, bizzat kiliseye gitmek istemeyebilirsiniz. Ancak ortak iyilik —özellikle de ihtiyaç sahiplerinin iyiliği— adına, başkalarının kiliseye gitmesini ummanız gerekecektir.
Ne var ki bu, tutarlı bir duruş noktası değildir.
Daha önce gördüğümüz gibi Offit; "Tanrı'nın varlığına veya İsa Mesih’in Tanrı'nın Oğlu olduğuna inanıp inanmamanızdan bağımsız olarak... Nasıralı İsa olarak tasvir edilen kişiden etkilenmemek elde değildir," iddiasında bulunmuştu. Ancak aslında, etkilenmek zorunda değilsiniz. Eğer İsa Mesih, tüm evrenin Yaratıcısı olan Tanrı'nın beden almış hali değilse onun evrensel insan değeri hakkındaki öğretilerine inanmak için elimizde temel bir neden kalmaz. Pekâlâ bencilce de yaşayabiliriz. Eğer bizler, tamamen anlamsız bir evrende sayısız güneşten birinin yörüngesindeki küçük bir gezegende dolaşıp duran karmaşık biyomedikal makinelerden ibaretsek; o zaman cinayet, tecavüz ve çocuk istismarı sadece atomların ve moleküllerin yer değiştiren dizilimlerinden ibaret kalır. Bizim değerimiz ve sahip olduğumuz değerler gerçeklikten yoksun olur. Bunlar, Harari’nin ifadesiyle, “zengin hayal gücümüzün birer ürünüdür.” Dolayısıyla, insan değerine tutunmak istiyorsak şu soruyu sormaya değer: “Hristiyanlığın doğru olma ihtimali var mı?”
Rebecca McLaughlin (Cambridge Üniversitesi Doktora derecesi), Christianity Today tarafından 2020 Yılının En Güzel Ortodoks Kitabı seçilen "Hristiyanlıkla Yüzleşmek" kitabının yazarıdır. Daha sonraki çalışmaları arasında "Her Gencin Hristiyanlık Hakkında Sorması (ve Cevaplaması) Gereken 10 Soru", "Seküler İnanç Bildirgesi" ve "Kadınların Gözünden İsa" yer almaktadır.
Bu makale, Crossway tarafından yayınlanan orijinal İngilizce makaleden izin alınarak çevrilmiştir.
Makalenin orijinali için buraya tıklayınız.